platformKerktuinen |
Uit: Oase, tijdschrift voor vrienden van natuurrijke tuinen, parken en plantsoenen, Herfst 2001
Op zaterdag 18 augustus kwamen bij de Bethelkapel in Den Haag rond de 70 mensen voor platformdag kerktuinen bij elkaar. Het was voor het eerst dat er een dergelijke dag werd georganiseerd. De bedoeling van de organisatoren, Tini Brugge en ik, van deze dag was om de basis voor een netwerk te leggen voor mensen die zich met kerktuinen bezig houden. Zo kunnen ze elkaar helpen en motiveren. Aan het enthousiasme te merken van de mensen was de dag geslaagd.
De kerktuin was en is nog steeds een ongebruikelijk onderwerp. De kerkmensen houden zich eerder bezig met de dingen die zich binnen de kerkmuren afspelen dan met het gebouw zelf of laat staan het terrein er omheen. Het erf rond de kerk wordt dan vooral gezien als iets dat toevalligerwijs bij de kerk hoort. Dat kan dan ingevuld worden met een parkeerplaats en een fietsenstalling. Wat er dan nog aan ruimte over blijft, dat wordt òf verwaarloosd òf onderhoudsarm aangekleed.
Maar dat het ook anders kan, was al door verschillende mensen ontdekt. Op de " platformdag kerktuinen" werd duidelijk dat er allerlei initiatieven waren, overal in het land. Het bleek dat mensen de mogelijkheden van een kerktuin heel anders hadden uitgewerkt. Aan de hand van die verschillende uitwerkingen is goed te zien wat de waarde van dergelijke terreinen kan zijn. In dit artikel wil ik hiervan een beeld geven
Jannie van Kuijen, de coördinator van de kerktuin rond de Bethelkapel in Den Haag, vertelde op de platformdag over haar motivatie om met de kerktuin aan de slag te gaan. Ze had een lezing van de stadsecoloog in die plaats had gehoord. Ze was verbaasd over wat er nog aan natuur in Den Haag te vinden was. Allerlei gebieden binnen de agglomeratie hadden een grote ecologische betekenis. Ook kleine snippers waren niet onbelangrijk. Omdat ze zelf voor de kerk bezig was met het conciliair proces, waarin aandacht voor natuur en milieu voor het eerst binnen de kerk brede aandacht kreeg, keek ze naar de tuin bij de kerk. "Want ook daar heeft de kerk verantwoording voor," dacht ze. De brede tuindeuren zwaaide ze voor het eerst open en ze trof achter de kerk een enorme chaos aan. Ze besefte dat er hier een mogelijkheid was om het kerkterrein een grotere ecologische betekenis te geven. Ze stelde daarom aan de kerkenraad en aan de wijkraad voor om iets met dat erf te gaan doen.
Ze vonden dat een goed idee en vroegen haar omdat uit te gaan voeren. Na een oproep kreeg ze een groep bij elkaar die een uitgebreid plan heeft gemaakt èn dat ook heeft uitgevoerd. De tuin is twee dagen in de week open. Dan kunnen mensen die daar behoeft aan hebben langskomen. De tuin is niet zo groot: ze bestaat uit één groot perk. Maar door haar ligging aan de achterkant van de kerk is het wel een plaats om tot rust te komen. En niet alleen voor de kerkleden. Ook mensen uit de buurt mogen gewoon langs komen. Ze heeft deze kerktuin ook betekenis voor de buurt waar de kerk in staat. En kunnen mensen die geen tuin hebben toch in een tuin in aanraking komen met de natuur.
Dat was een interessante ontdekking. Een kerktuin kan kerk en natuur naar elkaar toe halen. Het geeft de mogelijkheid om kerk en natuur te verbinden. Het kerkterrein biedt mogelijkheden en kansen voor de natuur. Een groot gebouw, wat een kerk vaak is heeft vaak allerlei interessante hoeken en nissen. Bovendien is het terrein er omheen alleen al groot door de omvang van het gebouw.
Het verst doorgevoerd is dit idee in de kerknatuurtuin rond de Jeroenskerk in Noordwijk-Binnen (zie ook Oase herfst 1996). Wat eerst een uitlaatplaats voor honden en paarden was, heeft de dhr. Dieleman grotendeel eigenhandig veranderd in een grote natuurtuin. Er ligt voor de kerkpad naar de deur van de kerk loopt nu langs een grote bloemenwei met veel ratelaar, Margriet en Centaurie. En dit zijn nog maar een paar bloemen uit deze wei. Aan de andere kant van het pad ligt een akkertje dat bont kleurt door de vele akkeronkruiden als klaproos, korenbloem en bolderik. Naast een muur aan de rand van het kerkterrein liggen een groot aantal kleine biotoopjes met heel veel soorten voor specifieke milieus. In dit gedeelte van het terrein staan dan ook verschillende orchideeënsoorten. Ook is er een biotoopje met soorten die in zout milieu thuis horen. Al met al staan in deze kerktuin meer dan 300 verschillende soorten. Een hele prestatie van dhr. Dieleman, die verreweg het meest werk zelf heeft gedaan. Zo is de natuur het meest expliciet dichtbij de kerk gebracht.
Maar er zijn ook een invullingen van de kerktuin te vinden die een sterker kerkelijk karakter dragen. In deze tuinen wordt de band met het kerkgebouw explicieter gethematiseerd. Het eerste voorbeeld hiervan is de bijbeltuin of bijbelse tuin. Het thema van deze tuin is de bijbel. Dat wordt tot uitdrukking gebracht door planten aan te brengen die in de bijbel genoemd worden. Eén van de belangrijkste pleitbezorgers wereldwijd is F. Nigel Hepper van wie een boek in het Nederlands vertaald is: "Tuinieren met planten uit de bijbel." Hij noemt in dit boek expliciet de kerk als plaats waar een bijbeltuin omheen aangelegd kan worden. Maar ook in Nederland zelf is er een belangrijke pleitbezorger: Daan Smit, hortulanus bij de VU. Hij schreef: "Planten uit de bijbel." Beide boeken hebben hun werking gehad. Zo is er in Hoorn achter het Foreestenhuis een bijbeltuin aangelegd waarbij beide boeken als bron zijn gebruikt. Ook in Wassenaar is er bij de kerk van De Vrijzinnige geloofsgemeenschap NPB ook een bijbeltuin te vinden. Maar ook op andere plaatsen in het land wordt inmiddels gewerkt aan een bijbeltuin bij de kerk.
In een bijbeltuin groeien planten die in de bijbel genoemd worden. Dat klinkt eenvoudig, maar het is een hele studie om er achter te komen waar die planten staan in de bijbel. Vervolgens rijzen er nieuwe moeilijkheden als blijkt dat verschillende vertalingen op de bewuste plaatsen andere soorten staan. Gelukkig hebben diverse mensen zich erin verdiept. Beide genoemde boeken bevatten behoorlijke registers en er wordt uitgebreid betoogt om welke soorten het gaat. Maar ja, zoals het zo vaak gaat met onderzoek, er blijven altijd twistappels over. In dat geval kan men dan een bewuste keuze maken om één van de soorten aan te planten. Maar wat ook kan, als twee soorten heel goed mogelijk zijn, om beide soorten maar aan te planten zoals Nigel Hepper ergens voorstelt.
Een derde moeilijkheid is dat het klimaat van het Midden Oosten nogal verschilt van het Nederlandse. Men kan dan zoals Daan Smit gaan werken met oranjerieën. Dat heb ik nog niet gezien in Nederland. Wel wordt een voorstel van Nigel Hepper gevolgd om nauw verwante en goed gelijkende soorten maar in de bijbeltuin op te nemen. Dat doen ze bijvoorbeeld in Hoorn. Deze soorten worden op de kaartjes bij deze planten dan aangeduid met een *. Een voorbeeld hiervan is de marjolein. De Syrische marjolein is erg vorstgevoelig, daarom is de gewone marjolein aangeplant in deze bijbeltuin. Kortom, een bijbeltuin beperkt niet de vindingrijkheid van de mensen die er mee aan de slag gaan, maar daagt haar juist uit.
Een bijbeltuin is beslist een heel diverse tuin. In het boek worden immers allerlei typen planten genoemd. Bomen, onkruidsoorten, granen, groenten, gebruiksoorten enz. Daardoor kan een dergelijke tuin heel divers zijn: er staan groenten in als prei en ui. Maar daarnaast kan er ook ruimte zijn voor een akker met diverse granen , klaprozen, distels en zelfs dolik, een onkruidgras. Ook een waterpartij zou er volgens Nigel Hepper in thuis horen, al is me dit van nog geen enkele kerktuin bekend. Bomen als vijgen en eiken horen zonder meer thuis in een bijbeltuin. Verschillende bijbelse soorten zijn ook goede bijen- en vlinderplanten. Ik kan dus rustig stellen dat een bijbeltuin een natuurrijke tuin is. Die bovendien ook nog de natuur uit de bijbel dichterbij haalt, een tijd dat de mens nog veel dichter bij de natuur stond als nu.
In Hoorn houdt men bovendien ook nog bijbelse maaltijden, waarvan diverse ingrediënten uit de kerktuin zelf komen. Een
bijbeltuin is een hele leuke manier om de kerktuin in te vullen.
Een andere manier om kerktuinen in te vullen is het thema liturgische tuin. In dit type staat de symbolische betekenis die veel planten hebben centraal. Vaak komt deze betekenis uit de middeleeuwen. Het betreft dan ook planten die men in die tijd kende. Heel vaak zijn dat wilde planten. In deze periode zag men de natuur als een boek waarin alles een bedoeling had en men kon leren over het heil.
Op vele middeleeuwse schilderijen met heiligen staan heel vaak planten afgebeeld. En die staan daar niet ter decoratie maar symboliseren iets. Vaak staan zijn op dergelijke schilderijen bijvoorbeeld bosaardbeitjes afgebeeld. Bosaardbeien hebben een drievoudig blad en verwijzen daarmee naar de drievuldigheid. Bovendien hebben ze pitloze vruchten. In de optiek van een middeleeuwer zijn ze daarmee perfect en verwijzen ze naar het hemels voedsel, met andere woorden het heil. Geen wonder dus, dat ze zo vaak zijn afgebeeld. En zo zijn er heel veel andere soorten met een symboliek. Maar dikwijls verwijst alleen de naam van een soort alleen al naar een liturgisch thema of een heilige.
Tini Brugge heeft deze symboliek gebruikt bij de aanleg van de kloostertuin Hof van Lof in Megen. Daar zijn planten bij elkaar gezet op grond van een verwijzing naar een bepaald moment in het jaar. Planten die verwijzen naar Pasen of Pinksteren staan bij elkaar. Maar ook de planten die verwijzen naar een heilige op grond van betekenis en/of naam staan bij elkaar. Deze tuin heeft al navolging gevonden in het land. In verschillende kerktuinen zijn al planten gezet met een symbolische betekenis. Bovendien worden die planten ook gebruikt voor de bloemstukken in de kerk, waardoor ze milieuvriendelijker geteeld zijn. Ook de liturgische kent eindeloze mogelijkheden.
Een volgend type kerktuin is de gedachtenistuin. De namen van de overledenen worden aangebracht op een plaats in de tuin. Bij de Bethelkapel in Den Haag probeert men dit uit te werken. Maar ook bij de Open Hof in Amersfoort is een worden de namen van de overledenen van de plaatselijke kerkgemeenschap op stenen geschilderd en op onder een boom of struik gelegd. Zo wordt de kerktuin een plaats om te gedenken. En wordt de binding die men heeft de plaats groter.
Al deze initiatieven zijn op de platformdag besproken. Er is al verschillende plaatsen ervaring en kennis aanwezig. Het platform probeert nu de uitwisseling en ervaring van kennis te bevorderen. Bovendien hopen de initiatiefnemers dat de contacten de mensen ook zullen motiveren om aan de slag met de kerktuin te blijven. Daarom hopen we over een jaar weer een platformdag te organiseren elders in het land. Bovendien hebben we ons voorgenomen ook eenmaal per jaar een nieuwsbrief te schrijven. Zo hopen we het platform van de grond te krijgen. Gelukkig mochten we ons kerktuin project bij kerk en milieu in brengen waardoor we goede ondersteuning van hen krijgen.
Het platform kerktuinen is in wezen een kerkelijk initiatief. Maar ook vanuit een andere hoek wordt er aandacht besteed aan kerktuinen. In Groningen werken de stichting Oude Groninger Kerken en het Landschapsonderhoud Groningen samen in het project Kerken In Het Groen. De kerken liggen in Groningse dorpjes vaak in het centrum van de dorp en dan vaak ook nog midden op de terp. Daardoor is het kerkterrein heel sfeerbepalend voor de omgeving ervan. In het project wordt een plan gemaakt om het onderhoud van het kerkterrein te verbeteren. Gebroken grafstenen worden gelijmd. Sloten worden weer opengemaakt. Bomen worden bijgesnoeid. Vaak worden ook stinsenplanten weer aangeplant. Ook worden er paden aangelegd en bankjes geplaatst. De beheerders van het kerkterrein kunnen een abonnement nemen op de kerkterreinenwacht. Deze inspecteert het kerkterrein eens per jaar. Wat dan als noodzakelijk onderhoud beschouwd wordt, wil de kerkterreinenwacht dan tegen kostprijs uitvoeren. Op deze manieren is sinds 1999 een groot aantal kerkterreinen verzorgd. Het project loopt nog tot 2004.
De aandacht voor de kerktuin groeit tegenwoordig snel. Er worden allerlei nieuwe invullingen gegeven aan het terrein. Via platform kerktuinen proberen we tussen de initiatieven een soort van netwerk te krijgen waarbinnen informatie kan worden uitgewisseld en men elkaar kan motiveren. In Groningen zijn de Stichting Oude Groninger Kerken en het landschapsonderhoud Groningen een samenwerking aangegaan om de kerkterreinen aantrekkelijker te maken.
Marco Roepers
Keesomlaan 18
1791 DC Den Burg
Literatuur:
Tini Brugge: Van kerk met tuin tot Hof van Lof, Uitgegeven door de
projectgroep Kerk en Milieu, postbus 8506, 3503 RM in Utrecht, telefoon:
030-88018 86 het boekje kost f 10,-
Tini Brugge: Gekleurde kerktuinen: een hof van lof. Dit artikel staat in:
Organiseer je eigen natuur, wegwijzer voor natuurprojecten; onder redactie
van Bas van Leeuwen,, Jeanette van Leeuwen, Willy van Straten. Uitgeven door
de KNNV-uitgeverij
ISBN 90 5011 142 4
F. Nigel Hepper: Tuinieren met planten uit de bijbel, J.J. Groen en Zoon
ISBN 90-5030-809-0
Daan Smit: Planten uit de bijbel, hun herkomst en gebruiken door de eeuwen heen. Amsterdam 1990. Dit boek is helaas alleen nog antiquarisch te krijgen.