Advent, Kerst en Epifanie
door Tini Brugge.
Met medewerking van Hanneke Maassen en Anita Westhuis.
(zie ook de inleiding in 'Bloemen geven zin' pg. 41- 42 en de voorbeelden op pg. 43-63)
Een goede kerstschikking sluit aan op dat wat in de Advent is voorbereid. Het is als het ware de voltooiing van de rode draad in de adventsweken. Die rode draad kan jaarlijks per kerk verschillen. Het leesrooster dat in de kerk gebruikt wordt vormt meestal het uitgangspunt voor het thema. Soms wordt de thematiek bepaald door speciale projecten die bijvoorbeeld door Kind op Zondag en Bonnefooi worden uitgegeven. Ook in tijdschriften als De Eerste Dag (Boekencentrum/ Raad van Kerken), Weekendliturgie (Gooi en Sticht) en van de Werkgroep voor Liturgie Heeswijk worden thema's aangegeven.
De Protestantse Kerk in Nederland geeft een brochure "Symbolisch Bloemschikken" uit rond Advent en Kerst (tel: 030 - 8801724 of via email).
Inhoud, uitgewerkte thema“s:
Symbolen
Paars: de liturgische kleur van de Advent
In de (moes)tuin zijn nog allerlei paarse kleuren voorhanden (afhankelijk van de vorst): paarse bessen van Callicarpa, (sier)kool, paarse boerenkool, paarsrode uien en paarsrode aardappels. Kamerplanten en (EKO) bloemen bijvoorbeeld: hyacintbollen, cyclamen, Kaapse viooltjes en gedroogde hortensia's.
Roze: de liturgische kleur op de derde zondag van Advent. Het licht van het komende feest breekt door het paars heen.
Bloeiende takken van de Prunus subirtella en de Viburnum bodnantense.
Groen: een verwijzing naar hoop en leven.
Klimop, takken van Thuja / levensboom, spar, den, conifeer. Grote bladeren: Bergenia (schoenlappersplant), Aronskelk, Helleborus (nieskruid/kerstroos).
Honingkleur: Kies bijvoorbeeld deze kleur als u het thema 'licht en donker' wilt uitwerken. De honingkleur van bijenwaskaarsen verwijst enerzijds naar het goud van de zon en daarmee naar het Licht van de Eeuwige, anderzijds naar saamhorigheid en verbondenheid: vele bijen doen hun werk om honing te maken.
Wit en Rood: de liturgische kleuren van Kerst.
Wit: als u in de Advent bloemen of bollen heeft gebruikt kies dan met Kerst voor dezelfde soort bloemen, planten of bollen in de kleur wit of rood.
Door de witte kerstroos uit de tuin in een pot eerder binnen te zetten versnelt de bloei. Takken van vruchtbomen met witte bloesems kunnen vanaf begin december binnen in bloei worden getrokken. Viburnumsoorten bloeien wit in de tuin.
Rood: rode vruchten en bessen: (sier)appel, Skimmia. Rode takken van rode kornoelje of rode wilg.
Verwelkte bladeren: teken van vergankelijkheid en onrecht (Jesaja 64,6)
Wortel, stronk, knop: beelden van hoop en verwachting op nieuw leven.
Knoppen van bijvoorbeeld rododendron, ribes en zwarte bes, voorgetrokken heesters, kronkelwilg en forsythia, etc.
Takken: bandwilg en kronkelhazelaar hebben prachtige vormen. Takken van wilg, berk en Kerria zijn goed te buigen in gewenste vormen en lijnen. Brem en bies zijn daarvoor ook geschikt.
Groene boom: beeld van de levensboom (Genesis 2,9 en Openbaringen 2,7). De rechtvaardige wordt vergeleken met een altijd groene boom (Jeremia 17, 7-8; Psalm 1) palm of ceder (Psalm 92,13)
Bloembollen: komen uit de diepte van de aarde aan het licht en bloeien, bijvoorbeeld Paperwhite, hyacint, Amaryllis.
Hooi en stro: verwijzen naar de plek waar Jezus werd geboren.
Hulst: lijden, door het puntige blad en bessen rood als bloed.
inhoud
Algemene thema's (toepasbaar in elk jaar)
Licht
(zie Bloemen geven zin pg. 46-47)
Advent
- In de Advent wordt 'het verwachten en uitzien naar licht' verbeeld door wekelijks een (bijenwas)kaars extra aan te steken of door het toepassen van een zogenaamde adventster.
- Maak vier adventskandelaars van door stammetjes of takjes te binden rond cilindervazen die een overgang van donkere naar lichte takken laten zien. (voor het binden van takjes rond een stammetje zie pg. 43 van Bloemen geven zin).
Kerst
- Vorm van buigzame gele takken een (aard)bol, plaats hierbij een bolkaars of een grote lange kaars.
- Maak een groene aardbol met bijvoorbeeld mos of groene takken. Plaats hierin een grote kaars.
Epifanie
- Plaats achter de gele bol een grote ster, gemaakt met gele wilgentakken of gele kornoelje.
- Hang een ster van gele takken achter de groene aardbol.
Hoop doet leven
(zie Bloemen geven zin, pg. 50-52)
Advent
Ga uit van een aardbol (bijvoorbeeld van mos, klei of turfmolm). Plaats daarbij wekelijks een bij de lezingen passend symbool. Als tekenen van hoop kunnen dat bijvoorbeeld de katjes van een hazelaar zijn, de knoppen van een rododendron of bloembollen.
Kerstmis
Steek de aardbol vol met witte bolbloemen zoals Azalea, Paperwhites of Hyacinten (zie foto in Bloemen geven zin, pg. 52)
Epifanie
Maak van gele wilgentenen vier bundels. Steek die in de bloeiende aarde als beeld dat het licht zich naar alle windstreken wil openbaren.
inhoud
Ruimte voor leven, de chaos voorbij
In de Advent krijgt de chaos van leven (puinhopen door natuurgeweld of terrorisme) aandacht, met Kerst ligt het accent op de ruimte voor het leven zoals dat zichtbaar wordt in de geboorte van Jezus.
Advent
Leg puin (kapotte pannen, bloempotten, scherven enz.) over een groene krans (van mos of groene takken). Verwijder week na week wordt een deel van het puin zodat met Kerst al het levende groen zichtbaar is.
Kerstmis
Laat uit puinhopen bloeiende bloesemtakken of groene takken tevoorschijn komen.
Epifanie
Plaats bij de compositie (of hang daarachter) de symbolen die de geschenken van de wijzen illustreren en daarmee het leven van Jezus: een gouden lap(koninklijk, goddelijk), wierookstokjes of korrels, wierookvat of schaal met reukwerk (priesterlijk) en mirre of een bos geurende kruiden, bijvoorbeeld lavendeltakken of rozemarijn (menselijk).
inhoud
Verwachten
Elke Advent in het A-, B- en C-jaar, komt het thema 'verwachten' ter sprake. Dat beeld is terug te vinden in bloembollen: de bloem zit nog verscholen in de bol.
Maak een compositie met adventskaarsen en bloembollen. Bepaalde hyacintenbollen zijn paarsrood van kleur die bijvoorbeeld gecombineerd kunnen worden met paarsrode uien. Vervang met Kerstmis de bollen (als ze nog niet tot bloei zijn gekomen) door witbloeiende bloembollen.
inhoud
Kransen
(zie Bloemen geven zin, pg. 40-42)
Kransen kunnen aansluiten op diverse thema's, bijvoorbeeld door:
- wekelijks een nieuwe krans te maken
- per week de krans te veranderen door een kwart deel van de krans aan te vullen met materiaal dat naar het thema verwijst.
- bij de krans wekelijks een voorwerp te plaatsen dat verwijst naar het thema
Basiskransen bijvoorbeeld:
- dennegroen
- stro
- takken/ snoeimaterialen
- droogmaterialen (gedroogde stengels van Lathyrus, bonen of andere klimplanten )
- bast
Kransen kunnen divers gebruikt worden:
- als houder van de adventskaarsen.
- adventkaarsen er los bij
- verticaal hangen of plaatsen
- op elkaar stapelen
Voorbeelden
- Werk van donker naar licht
- met groen/ thujasoorten
- met droogmaterialen; met Kerst witte droogbloemen
- met diverse bastsoorten
- met siermais
- Verwachten
- Wortelstokken - takken - knoppen - groen
- dorre materialen krans - bloembollen
- Liturgische kleuren
Verwerk in de krans bijvoorbeeld paars en roze van:
- hortensia
- winterhei / Erica
- sierkool / rode kool
- cyclaam
- Kerst
Plaats met Kerst de krans die in de Advent gebruikt is eventueel rechtop en steek daar buisjes met bloemen tussen. Voor eerste kerstdag witte bloemen zoals Azalea, bloeiende bollen en lichtgroene bladmaterialen. Voor tweede kerstdag eventueel aanvullen met rode hulst.
inhoud
Stilleven: Licht en duister
Met een stilleven bedoelen we een basisschikking die een aantal weken op een zelfde plek staat en waaraan je kleine veranderingen kunt aanbrengen met seizoensmaterialen.
Licht dat leven aan het licht brengt uit de duisternis, is een centraal thema in de advent, met kerst en in de weken daarna (Epifanietijd). Passend is daarbij een contrastschikking met donkere en lichte materialen.
Advent: elke week een bundel zwarte takken / elzenproppen in een vaas of om een stammetje gebonden met wat licht mos of gele takken.
Kerst: wereldbol met lichte takken of licht mos of contrast van donkere takken met wit merg van doorgesneden berenklauwtakken.
Epifanie: donkere takken met gele bloesemtakken in steekbuisjes, bijvoorbeeld winterjasmijn en later forsythia of gele krokussen.
Het Licht
dat doorbreekt
in het duister,
weet zich gezien
in een mensenkind,
een nieuw begin
van leven.
Breek mijn duisternis,
schenk licht
in mijn ogen,
in mijn leven,
opnieuw."
(uit Levend Huis, ecospiritualiteit en schepping, Kok, 2008)
inhoud
C-jaar (Lucas jaar) (toepasbaar in elk C-jaar: 2009/2010, 2012/2012, 2015/2016, ....)
Evangelielezing uit Lucas met driehoek als basis
Basis / rode draad
Een driehoekig frame van houten latten dat als 'omlijsting' functioneert. Gekozen is voor een driehoek met een punt naar boven wijzend naar de hemel. Advent is een tijd van uitkijken naar en verwachten van dat wat zich uit de hemel openbaart.
1e Advent, Lucas 21, 25-31
'de mensen worden onmachtmachtig van angst' (vers 26)- 'richt je dan op - kijk naar de bomen' (vers 28-29)
Verwijs met donker materiaal aan de linker en rechterkant van de driehoek naar angst en chaos en plaats een groene tak in het midden
2e Advent, Lucas 3, 1-6
'dopen en tot inkeer komen' (vers 3)
Verweef lange klimopstengels met blauwe draden of linten langs een zijde van de driehoek naar de basis als een waterstroom die van richting verandert.
3e Advent, Lucas 3, 7-18
'breng vruchten voort die een nieuw leven waardig zijn' (vers 8)
'de bijl ligt aan de wortel van de boom' (vers 9)
Bevestig aan de ene zijde van de driehoek druiven of andere vruchten aan de driehoek. Plaats een dode wortelstronk in de tegenover liggende hoek en leg er eventueel een bijl bij.
4e Advent, Lucas 1, 39-45
Bezoek van Maria aan Elisabet
Maak twee bollen (bol van verwachting) van paarse of paarsroze droogbloemen en bevestig die op de zijden van de driehoek. Laat daaromheen stengels klimop lopen die met elkaar verbonden zijn als bij een ontmoeting.
Kerst
Bevestig een ster op de punt van de driehoek. Maak binnen de driehoek een schikking met witte lelies of leg op de basis stro en laat hieruit een witte bloeiende Amaryllisbol tevoorschijn komen.
inhoud
Evangelielezing uit Lucas met krans en kaarsen (Weekendliturgie
Anita Westhuis ontwierp een opbouwschikking op een advenstkrans met vier kaarsen voor het blad Weekendliturgie.
De complete serie ontwerpen van 1e Advent t/m Kerst/Epifanie is te bestellen bij Weekendliturgie, Gooi en Sticht, Postbus 5018, 8260 GA Kampen
De basis is een strokrans van ca. 40 cm doorsnee (mag ook groter). Omwikkel die met lange repen krantenpapier. De krant geeft symbolisch de actualiteit, het hier en nu, weer. Op deze krans worden 4 platte houders bevestigd. Daarop worden dikke kaarsen geplaatst.
Elke zondag van Advent wordt een kaars gesierd met de vermelding van het bijbelvers uit de evangelietekst. De bijbel midden in de actualiteit, het woord van God tegenover het menselijk woord. Om dat te accentueren, het woord van God dat nieuw leven schenkt, wordt een kleine krans van groen om de voet van elke kaars gemaakt.
In aansluiting op de evangelietekst wordt een symbool bij of op de kaars aangebracht.
2e Advent, Lucas 3,1-6
Schriftcitaat uit Lucas 3 vers 4:
Maak de weg van de Heer gereed, maak recht zijn paden!
Schrijf of print 'Luc.3,4' in een groot lettertype op een strook wit papier en bevestig de strook rond de kaars. Bevestig op de kaars als symbool een klein kompas of teken de windrichtingen met acrylverf op de kaars.
De symboliek van het kompas sluit aan op de evangelielezing: het zoeken naar de rechte weg en het lied "Een stad van vrede zoeken wij." Op de tweede advent wordt daaruit gezongen: ''Gekomen uit het woord van God, van oost en west naar zijn gebod.
inhoud
Stilleven met achthoek voor Epifanie en Winter
Acht en achthoek - herinnering aan een nieuw begin
In de bijbel krijgt het getal een acht een speciale lading. Acht mensen worden in de ark van Noach gered (Genesis 7 vers 13). Zeven dagen zijn er nodig om verzoeningsriten uit te voeren en reinigingsoffers te brengen, vanaf de achtste kunnen er vredesoffer op het altaar opgedragen worden (Ezechiėl 43,25-27). Een nieuw begin
Op de achtste dag na hun geboorte worden joodse jongetjes besneden (Genesis 17 vers 12; 21,4 en Lucas 1 vers 58). De kerk viert acht dagen na het geboortefeest - op Nieuwjaar dus - dat het kind van Maria besneden wordt en de naam Jezus krijgt (Lucas 2 vers 21).
Epifanie betekent verschijning of openbaar worden. Op het feest van de Openbaring van de Heer, Epifanie, het letterlijk aan het licht komen, start het nieuwe begin dat Jezus deze wereld wil wijzen. De drie magiėrs wijzigen de richting van hun weg na de ontmoeting met hem. Het nieuwe begin wordt door Johannes de Doper ervaren als hij Jezus in de Jordaan doopt. Het huwelijk van twee mensen en de viering daarvan op de bruiloft van Kana met Jezus als 'tafelheer' is eveneens een nieuw begin, niet alleen voor die twee mensen, maar voor allen die delen in wat hij in brood en wijn voor lichaam en geest schenkt.
Die nieuwe weg manifesteert zich bij uitstek op de achtste dag, de eerste dag van de nieuwe week, drie dagen naar zijn kruisiging. Die eerste dag wordt de opstandingsdag en daarmee de dag van het nieuwe begin, een nieuwe fase, het nieuwe jaar
Acht dagen na de opstanding van de Heer komen de leerlingen weer bij elkaar (Johannes 20 vers 26).
In de christelijke traditie keert het getal acht keert terug in de achthoekige vorm van een doopvont. De eerste doopkapellen (baptisteria) hebben als basisvorm een achthoek.
Basisschikking en variaties op de achthoek
Als er een achthoekige doopvont aanwezig is, zet dit dan centraal vanaf nieuwjaar. Zo niet, dan kunt u de basisvorm op verschillende manieren uitvoeren, bijvoorbeeld:
- Achthoekige schaal
- Vorm met (bundels) takken of stengels een achthoek. Denk ook aan uitgebloeide bloemstengels van grassen, hoge asters, gulden roede, berenklauw.
Om er een staande vorm van te maken kunt u hem klemmen in klei of tussen stenen. Ook kunt u twee steunpoten aan de achterzijde maken.
- Ronde kom waarop een achthoek bevestigd wordt. Leg eventueel de kom en de met takken of droge bloemstengels gevormde achthoek op zijn kant zodat de achthoek zichtbaar is.
- Vierkante plaat met een achtergrondkleur naar keuze: groen (de liturgische kleur van de winter) of wit als u de achthoek ook bij doopvieringen wilt gebruiken. Lijm op die plaat met takken een achthoek en zet de plaat in of op een standaard of hang hem op een zichtbare plek.
- Acht flesjes of acht even hoge glazen als hoekpunten in de basisvorm. Leg daartussen takken of stengels op de ondergrond of verbind ze bovenaan. Op de glazen of flessen kunt u ook een blokje klei bevestigen waarin u de takken bevestigt.
- Achthoekige ster waarvan na "Drie Koningen" de 8 punten verbonden worden door rechte takken of bundels stengels.
Accenten in de achthoek
U kunt in de periode Nieuwjaar - Aswoensdag de achthoek een accent geven, passend bij de thematiek, bijvoorbeeld:
- Drie Koningen: verbind gele strobloemen als sterrretjes met de takken of maak met gele takken een stervorm binnen de achthoek.
- Doop van de Heer: verbind witte strobloemen of (duiven)veertjes door de takken, of leg schelpen bij de basisvorm.
- Bruiloft te Kana: vlecht rode kornoelje takken door de vorm en leg er kruiken bij.
- Winter: verweef met de achthoek groen (de liturgische kleur) van coniferen of takken met duidelijke knoppen.
Eenvoudige compositie met seizoensmaterialen
De achthoek kan aangevuld worden met een eenvoudige compositie of een stilleven gemaakt met seizoensmaterialen, bijvoorbeeld:
- Takken en stengels: els, hazelaar, berk, wilg, kornoelje (geel en rood), alles wat beschikbaar is.
-
Bloemen: schalen met bolletjes, witte krokus, sneeuwklokjes, witte hyacinten
- Uit de tuin: takken van forsythia, prunussoorten, toverhazelaar, klimop met bessen, winterjasmijn, groen van coniferen, dennen of sparren of dennenappels
inhoud
Groet van de gemeente (lezingen C-jaar)
Met name in protestantse traditie is het de gewoonte om wekelijks iemand een groet namens de gemeente te brengen. Dit kan een plant of een boeket met (eco) bloemen van het seizoen zijn. We geven hier suggesties die aansluiten bij de lezingen.
De groet kan bij de lezenaar, de symbolische schikking of stilleven geplaatst worden. Schrijf daarbij eventueel op een kaart de bijbeltekst, een meditatief woord of de symboliek.
1 Advent: Lucas 21,30 Kaars met daarop met paars lint verbonden een tak met knoppen en wat groen.
Licht van ons leven,
richt ons kijken,
geef ons hoop
schenk ons
nieuw leven.
2 Advent: Lucas 3, 1-6 Kaars met rechte en kromme takken (maak zijn paden recht)
Op weg gaan,
is leven bij de dag:
Recht trekken wat krom is,
Recht doen aan anderen,
jezelf, de aarde.
3 Advent: Lucas 3,7-18 Kaars met bijvoorbeeld gedroogde dadels (dadelpalm is een beeld van de rechtvaardige)
Open onze ogen
om te zien
wat echt van waarde is:
vrucht dragen
in het licht van God
4 Advent: Lucas 1,39-45 Kaars met een tak als open armen
Ruimte scheppen
in je binnenste,
opdat het Woord
met open armen ontvangen wordt
en handen en voeten krijgt.
Kerst Lucas 2, 1-20
Kaars met een bak wit bloeiende bolbloemen (paperwhites, hyacinten of een witte amaryllis)
Epifanie: kamerplant kerstster of kerstroos (om buiten te planten)
Doop van de Heer: schaal met wit bloeiende bolletjes
Bruiloft te Kana: rode en witte cyclaam, leg daarbij eventueel kruiken
Lucas 4, 14-21: verweef rode kornoelje takken met forsythia (licht) tot een boeket. Leg daar eventueel een bijbel bij.
Lucas 4,21-30: een bloeiende amaryllis of maak een boeket met donkere takken waar amaryllisstengels bovenuit stijgen
Lucas 5,1-11: een pot blauwe hyacinten met daarbij een stukje net gedrapeerd
Lucas 6, 17-26: vingerplant - geraakt worden
)
)
In de (moes)tuin zijn nog allerlei paarse kleuren voorhanden (afhankelijk van de vorst): paarse bessen van Callicarpa, (sier)kool, paarse boerenkool, paarsrode uien en paarsrode aardappels. Kamerplanten en (EKO) bloemen bijvoorbeeld: hyacintbollen, cyclamen, Kaapse viooltjes en gedroogde hortensia's.)
Roze: de liturgische kleur op de derde zondag van Advent. Het licht van het komende feest breekt door het paars heen.)
Wit en Rood: de liturgische kleuren van Kerst.)
)
Rood: rode vruchten en bessen: (sier)appel, Skimmia. Rode takken van rode kornoelje of rode wilg.)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)
)