De Mogelijkheden

Er zijn verschillende manieren waarop de kerktuin ingericht kan worden en tegelijk iets zichtbaar maken van wat voor een gemeenschap de kerk is. Op deze pagina zetten we een aantal mogelijke invullingen op een rijtje. Ze staan hier naast elkaar, maar in de praktijk is het heel goed mogelijk ze te verweven.
zie ook:
- Geheimen uit de Kloostertuin (boek),voor aanvullende beschrijvingen met uitgebreide suggesties voor plantkeuze
- www.kerktuinnpbwassenaar.nl

Bijbelverwijzingen komen uit de Nieuwe Bijbelvertaling, Nederlands Bijbelgenootschap 2004

Stiltetuin

Een paradijs,
een tuin om in te dromen,
tot rust te komen
en luisteren naar bronnen van leven.
Gelukkig zijn,
Verdriet verwerken,
in alle beslotenheid.

Voorbeelden: Hoofddorp (Noord-Holland), Lonneker (Overijssel)

Een tuin om stil te worden en stil te zijn. De inrichting kan daarbij helpen.

1. Schep een rustige sfeer door een besloten hof te creëren met bijvoorbeeld hagen. Geschikte haagplanten zijn liguster, thuja (levensboom), haagbeuk en taxus.
2. Maak een concentratiepunt met bijvoorbeeld water, een beeld of een perk met rozen of witte bloemen.
3. Zorg voor rust in de eventuele borders door alleen met bladvormen te werken of grote groepen vaste planten in bijvoorbeeld witte en grijze tinten bij elkaar te zetten.
4. Zorg voor banken of stoelen.

terug

Verhalentuin

Verhalen van liefde en hoop,
verdriet en pijn,
Geloof en leven,
van kwetsbaarheid vooral.
Planten luisteren stil,
Zij hebben hun eigen verhaal.

Voorbeelden: Megen (Noord-Brabant) ,Hoofddorp (Noord-Holland) ,Amsterdam (Oranjehof)

Een kerktuin is de plaats om verhalen uit te wisselen, met elkaar, met buurtbewoners of voorbijgangers. Verhalen over elkaars leven en ervaringen.
Planten hebben in de loop van de tijd hun eigen verhalen, legenden, gedichten en sprookjes gekregen. Kijk voor de verhalen op deze website bij Kerktuinkalender, in het boek " Geheimen uit de kloostertuin" of bij legenden op de website www.kerktuinnpbwassenaar.nl
Die verhalen kunnen doorverteld worden aan kinderen aan de hand van de voorbeelden in de kerktuin.
Planten met een verhaal zijn bijvoorbeeld:

- Anemoon
- Aster
- Cichorei
- Dophei
- Duizendblad
- Juffertje in het groen
- Kaasjeskruid
- Kerstroos
- Klaproos
- Lieve vrouwe bedstro
- Madelief
- Narcis
- Perzikkruid
- Primula
- Roos
- Sneeuwklokje

terug

Kruidentuin

Klein
als mosterdzaad,
groeien
met verscholen
levenskracht.
Smaak
aan leven brengen.
Lijf en ziel genezen.

Voorbeelden: Zelhem (Gelderland),Uden, Alkmaar, Soest (Utrecht).

Kruidentuinen behoorden bij kloosters die hun opdracht om voor zieken te verzorgen serieus namen. Kruiden met geneeskracht, 'heil'-kruiden waren voor de komst van de (chemische) geneesmiddelen, belangrijk. Kruiden zijn thans vooral smaakmakers in de keuken. Kruidenthee is een gezond alternatief voor " gewone" thee. Bijbelse kruiden
- Anijs (Pimpinella anisum) Matteüs 23,23
- Dille (Anethum graveolens) Matteüs 23,23
- Hysop: waarschijnlijk wordt majoraan bedoeld
- Karwij (Carum carvi) Jesaja 28,27
- Komijn (Cuminum cyminum/ Nigella sativa) Jesja 28,25-29
- Koriander (Coriandrum sativum) Exodus 16,31
- Majoraan/ Syrische hysop (Origanum syriacum), Psalm 51,9
- Mosterd (Brassica nigra) Matteüs 13,21
- Munt (Mentha sp.) Matteüs 23,23
- Safrraan-krokus (Crocus sativa) Hooglied 4,13-14

Bittere kruiden
- Alsem (Artemisia sp.) Exodus 12,8

terug

Pluktuin

Verwondering
verscholen in
schoonheid,
vormen en kleuren.
Geur
daalt af
in de ziel
en stijgt op
als een lofzang.

Voorbeeld: Hoofddorp (Noord-Holland),Soest - een pluktuin op kleur (provincie Utrecht)

In de kerk staan vaak bloemen. In de protestante kerken worden die bloemen als groet van de gemeente aan iemand gegeven. Ook zieken krijgen regelmatig bloemen van de kerk. Die bloemen kunnen in de kerktuin gekweekt worden, dat is milieuvriendelijker dan bloemen kopen die in kassen zijn gekweekt met behulp van bestrijdingsmiddelen of die met het vliegtuig naar Nederland kwamen. Voor het maken van een boeket kan men ter aanvulling takken van sierstruiken gebruiken.
Een pluktuin kan ook een wijkfunctie hebben.

Winter

Voorjaar

Zomer

Herfst

terug

Smultuin

Als mens
groeien,
bloeien,
vruchtdragen.

Voorbeeld smultuin: Alkmaar

Een smultuin is een tuin met vruchten van bijvoorbeeld zacht fruit, struiken en bomen. Van de opbrengst kan men jam maken en gebak voor de gezamenlijke (wijk) koffie en thee. Of de producten verkopen ten behoeve van diaconale projecten. Soorten die geschikt zijn:
- aardbei (ondergroei)
- bottelroos (rozenbottels)
- bessen: witte aalbes met name (daar komen vogels niet direct op af)
- framboos(zomer en herfst, rood en geel)
- doornloze braam
- loganbes
- blauwe Amerikaanse bosbes
- appel
- peer
- pruim
- kersen kunnen ook, maar de vogels zullen er eerder zijn.

terug

Labyrint

Een weg zoeken
in het doolhof
van werken en rusten.
Stilte zoeken,
herschapen worden.

Voorbeeld labyrint: Hoofddorp

Wandelen kan een vorm van meditatie zijn. In een doolhof gaat het om zoeken, terugkeren op je weg en de uitgang vinden. In een labyrint ga je lopen om bij de kern uit te komen, daarbij stil te staan en van daaruit opnieuw naar buiten, de wereld om je heen in te trekken. Daarom werden in kerken zoals Chartres of de St. Servaaskerk in Maastricht labyrinten aangelegd. Tegenwoordig worden daar soms kerktuinen of kerkpleinen voor gebruikt. Het makkelijkst is het kopiëren van het labyrint zoals dat in de kathedraal van Chartres is gelegd (zie ook www.labyrintwerk.nl). Lopen in een labyrint vraagt om een beschermd gevoel. Omhaag het geheel met bijvoorbeeld vruchtdragende gewassen zoals doornloze braam, framboos of loganbes, geleid langs raamwerken van palen met gaas of draden.

terug

Watertuin

Je dorst lessen
uit bronnen van leven,
je spiegelen
in het water,
de hemel zien
in een rimpeling.

Voorbeelden: Hoofddorp (Noord-Holland), Den Dolder (Utrecht)

De aanwezigheid van water is een voorwaarde voor al het leven. Planten, dieren en mensen kunnen niet zonder. In de bijbel wordt Jezus wel vergeleken met de bron van levend water: altijd levenschenkend.
Met name bronnen zijn een symbool van de levenskracht van de aarde. Kloosters werden gebouwd met een bron als centrum.
In een tuin bevordert water de verscheidenheid aan diersoorten. Met name amfibieën, maar ook vogels en ander dieren profiteren ervan. Een vijver kan gemaakt worden met speciekuipen, andere plastic bakken of vijverfolie. Als er ruimte is en het grondwater laat het toe, kan er een poel gegraven worden op het terrein bij de kerk. Laat de natuur zelf voor de beplanting zorgen! Het planten- dierenleven heeft 3-5 jaar nodig om tot een evenwicht te komen. Zie ook www.biologisch-tuinieren.startpagina.nl In een kleine kerktuin kan een schaal met water geplaatst worden op een symbolisch vormgegeven ondergrond. Zelfs de vorm van een kleine vijver kan symbolisch zijn.

Vorm
- rond als verwijzing naar de eeuwigheid
- vierkant als verwijzing naar een aarde waarop aan een ieder in gelijke mate 'recht' wordt gedaan
- gelijkzijdige driehoek als verwijzing naar de Drie-ene God

Kleurrijke ondergrond: de kleur van de ondergrond kan een verwijzing zijn:
- rood als beeld van de liefde
- groen als beeld van leven en nieuw leven
- blauw als verwijzing naar de hemel
- geel als verwijzing naar de zon, het Licht

Aantal
- vier schalen geplaatst in de vier windrichtingen, zijn een uitnodiging voor pluimage uit alle windstreken
- zeven schalen zijn een verwijzing naar de gaven van de Geest

Bewaarkist van het leven
- een waterdicht gemaakte kist waarbij op de binnenkant van het opengeslagen deksel een aansprekende tekst is geschreven. De kist kan symbolische waterplanten zoals biezen of papyrus bevatten.

Fontein / beweging
- Gebruik een fontein of een steen waar water uit opborrelt als verwijzing naar het levende water.
- Laat eventueel vanuit de fontein stroomvormige plantbedden lopen met blauwe bloemen om de suggestie van beweging te versterken.

Bijbelse waterplanten
- Lisdodde (Typha volksnaam: Christusstok)
- Kalmoes (Acorus calmus) Jeremia 6,20
- Bies / mattenbies (Scirpus sp) Jesaja 19,6
- Riet (Phragmites) Jesaja 58,5

terug

Natuurtuin

Natuur
hoeft niet gezaaid,
wieden is uit den boze,
snoeien misvormt.
Mens,
plaag en hoeder,
luistert
in verwondering
naar vogels
hoog in de hemel.

Voorbeeld: Noordwijk (Zuid-Holland), Pieterburen-Domies Toen (Friesland)

De mensheid eist steeds meer leefgebied voor zichzelf op: asfalt en bebouwing gaan ten koste van de aarde, bomen, beplanting en dieren. De schepping zetten we naar onze hand ten koste van andere schepselen. Een kerktuin of andere grond behorend bij de kerk kan de natuur weer ruimte schenken door de grond een natuurlijker karakter te geven. Dat kan door:
- natuurlijke, inheemse beplanting (zie ook bij park)
- aanplant van inheemse struiken en planten die bij de omgeving en de grondsoort horen
- maaibeheer: maai het gras (of een deel ervan) minder vaak (in juni, juli, augustus en september) en voer het maaisel af, dat bevordert 'verarming' van de grond en daarmee de soortenrijkdom.
Zie ook www.biologisch-tuinieren.startpagina.nl. Als het een groter terrein betreft rond een kerk met een cultuurhistorische waarde, kunt u wellicht ook van subsidiemogelijkheden gebruik maken van het Prins Bernard Cultuurfonds (zie www.landschapsbeheer.nl , project Groene Kerkterreinen).

Vogels / vleermuizen
- Hang nestkastjes op met verschillende openingen (28 mm voor pimpelmees, 30-32 koolmees of andere type kasten voor andere soorten)
- Zorg voor besrijke inheemse dichte struiken en hagen zoals wilde roos, vlier
- Zet waterschalen om te drinken en te badderen neer
- Ruim niet alle dode takken op: zorg voor schuilplaatsen
- Kerkuilen en vleermuizen: door het gebruik van speciale kasten en gaas kan men deze dieren een plaats in de kerk bieden

Kleine zoogdieren
- Zorg voor takkenbossen. Ze kunnen ook als afscheiding dienen.
- Ruim niet alle organisch afval op. Laat bladeren liggen.
- Zorg voor stukken met wat langer gras: maai niet alles.

Kikkers, padden, salamanders, muizen
- Vijver, minivijver (cementkuip met water), poel
- Zorg voor plekken waar dieren onder kunnen kruipen, zoals bladerhopen

Insecten
- Maak een 'insectenhotel' door bundels riet of planten met holle stengels te bundelen of boor in houtblokken gaten van 2-12 mm doorsnee en van 3-20 cm diep. Hang de blokken op 1-3 m hoogte op met de invliegopening naar het zuidwesten.

Bijen
- Kies voor bijen aantrekkelijke planten. Kijk op www.wildebijen.nl voor goede drachtplanten.

Vlinders
Als inheemse planten zijn geliefd bij vlinders o.a.:
- Betonie, beemdkroon, blauwe knoop, koekoeksbloem, grote kattenstaart, leverkruid, luzerne, marjolein en tijm. Rupsen van bepaalde vlindersoorten leven van braam, wikke en distel.
Als tuinplanten zijn enkelbloemige soorten geliefd:

- anjer, aster, aubretia, damastbloem, distel, duizendschoon, flox, guldenroede, hemelsleutel, ijzerhard, judaspenning, lavendel, liatris, muurbloem en vlinderstruik. Let op de grondsoort en de daarbij passende planten. Voor advies zie ook www.vlinderstichting.nl en www.uwtuinvolvlinders.nl

Algemeen
- Leg een composthoop aan, een voedselbron voor planten en dieren
- Gebruik zoveel mogelijk natuurlijke hulpmaterialen zoals hout, zand, grind of hergebruik materiaal. Goede hardhoutvervangers zijn kastanje, eik, lariks en acacia.
- Bemest niet met kunstmest maar gebruik compost van de eigen composthoop.

terug

Parktuin

Verbondenheid
en verwondering
ervaren.
Zoeken naar
wortels in de aarde
Kijken naar
takken als armen
in de hemel.
Stevig staan
als een stam
van een boom
tussen hemel
en aarde.

Voorbeelden: Doopsgezinde broederhuis Fredeshiem met inspiratiepad, Steenwijk en Heusden (Brabant)

Van een groot stuk grond is ook een bomentuin te maken of een park, een mengeling van bomen en struiken. Als het een gebied betreft rond een oude kerk, kijk dan ook op www.landschapsbeheer.nl bij Groene Kerkterreinen. Wellicht is er subsidie mogelijk van het Prins Bernard Cultuurfonds. Bomen kunnen met de kinderen geplant worden. Kies soorten die hier van nature thuis horen en let op de grondsoort. Aan elke boom kan een gedachtenis worden meegegeven of een naam van iemand uit de wijk of uit de bijbel. Een andere vorm is om in het park korte teksten of gedichten te plaatsen ter overweging. Zie Steenwijk, www.fredeshiem.nl Doopsgezindehuis.

Aantrekkelijke heesters en bomen
(aanbevolen soorten volgens Ger Londo en Jan van den Hengst in het boek Tuin vol wilde planten).
- Krentenboompje (Amelanchier lamarckii)
- Bosroos (Rosa arvensis)
- Brem (Cytisus scoparius)
- Eenstijlige meidoorn (Crataegus monogyna)
- Egelantier (Rosa rubiginosa)
- Gelderse roos (Viburnum opulus)
- Grauwe wilg (Salix cinecera)
- Hazelaar (Corylus avellana)
- Hondsroos (Rosa canina)
- Hulst (Ilex aquifolium)
- Jeneverbes (Juniperus communis)
- Rood peperboompje (Daphne mezereum)
- Ruwe berk (Betula pendula)
- Spaanse aak (Acer campestre)
- Sporkehout (Rhamnus frangula)
- Taxus (Taxus baccata)
- Trosvlier (Sambucus racemosa)
- Wilde kardinaalsmuts (Euonymus europeus)
- Wilde Lijsterbes (Sorbus aucuparia)
- Zachte berk (Betula pubescens)
- Zwarte els (Alnus glutinosa)

terug

Bijbeltuin

In de stilte
van een binnentuin
komen bijbelverhalen
tot leven
als veelkleurige
bloemen
tussen licht en schaduw.
Op aarde
dragen zij vrucht.

Voorbeelden: Amsterdam- Oranjekerk, Hoofddorp (Noord-Holland), Hoorn (Noord-Holland), Wassenaar (Zuid-Holland), Soest (provincie Utrecht)

Er zijn veel planten die met naam en toenaam in de bijbel worden genoemd. Bij een aantal is het gissen welke soort precies bedoeld werd. De meeste van die planten komen van nature hier niet voor omdat de winters hier te koud zijn. Sommige soorten kunnen ingepakt met stro wel enige vorst doorstaan, andere moeten in een verwarmde ruimte overwinteren. Als je rekening wilt houden met het milieu kunnen die warmteminnende planten beter niet geplant worden. Ze kosten 's winters extra energie om ze in leven te houden.
Hier worden alléén de planten genoemd die winterhard zijn en makkelijk verkrijgbaar. Voor uitgebreide informatie over de namen van de planten en de bijbehorende legendes, zie Geheimen uit de Kloostertuin en www.kerktuinnpbwassenaar.nl

Eenjarig
- Papaver (Papaver rhoeas) veel voorkomend, waarschijnlijk ook bedoeld in Jesja 40,6
- Wonderboom (Ricinus communis) Jona 4,6-11

Bloemen, vast, winterhard
- Anemoon (Anemone coronaria), veel voorkomende veldbloem
- Distel bijv. Mariadistel (Silybum marianum), ook andere soorten Genesis 3,17-18
- Lelie
- Narcis (Narcissus tazetta) - veldbloem
- Safraankrokus (Crocus sativus) Hooglid 4,13
- Tulp (bijv. Tulipa montana),veldbloem
- Vogelmelk (Ornithogalum narbonense) / Ster van Bethlehem. Waarschijnlijk werden de bolletjes gegeten, de witte bloemen lijken op 'duivendrek' 2 Koningen 6,25

Struiken/ heesters
- Brem wit (Cystisus albus) als vervanger van Retama raetum die waarschijnlijk is bedoeld in 1 Koningen 19,4
- Tamarisk (Tamarix gallica) Genesis 21, 33 ;1 Samuël 31,13
- Jeneverbes Jeremia 17, 8: zijn bladeren blijven altijd groen - geldt voor allerlei coniferen en naaldbomen

Bomen
- Ceder (Cedrus libani) Psalm 92,13
- Cipres (Cupressus sempervirens) Jesaja 41,19
- Den bijv. Aleppoden (Pinus halepensis) 1 Koningen 6, 23,31, Jesaja 60,13
- Eik (Quercus sp.) Genesis 35,8
- Judasboom (Cercis siliquastrum) Matteüs 27,4-5
- Olijfwilg (Eleagnus angustifolia) Jesaja 41,19
- Plataan (Platanus orientalis) Genesis 30,37
- Populier (Populus) Genesis 30,37
- Wilg (Salix alba; S. macrophylla, S. subserrata) Leviticus 23,40

Vruchtbomen
- Appel (Malus sp) Hooglied 2,5
- Johannesbroodboom Lucas 15,16
- Moerbei (Morus nigra) Lucas 17,5-6
- Olijf (Olea europea) Deuteronomium 8,7-8
- Vijg (Ficus carica) Deuteronomium 8,7-8
- Walnoot Hooglied 6,11
- Wijnstok (Vitis vinifera) Micha 4,4

Eetbare gewassen
- Bonen, bv. tuinboon (Vicia faba) Ezechiël 4,9
- Braam (bv. Rubus sanguineus)
- Erwten (Pisum sp.)
- Komkommer (Cucumis sativus) Numeri 11,5-6
- Meloen (Cucumis melo) Numeri 11, 5-6
- Prei (Allium porum) Numerie 11,5-6
- Ui (Allium cepa) Numeri 11,5-6

Landbouwgewassen
- Gerst (Hordeum vulgare) Ezechiël 4,9
- Gierst (Panicum miliaceum) Ezechiël 4,9
- Spelt (Triticum spelta) Ezechiël 4,9
- Tarwe (Triticum durum) Ezechiël 4,9
- Vlas (Linnum usistassimum) Exodus 9,31

Kruiden: zie Kruidentuin
Waterplanten: zie Watertuin
Planten met bijbelse namen: zie Gedachtenistuin

terug

Mariatuin

Te midden van de doornen
zijt Gij in uw grote zuiverheid
een lelie die in wit gewaad
ter ere Gods te bloeien staat.
(Uit de hymne Praeclare Custos Virginium, vertaald door J.W. Schulte Nordholt)

Voorbeelden: Megen (Noord-Brabant), Utrecht Pandhof Sinte Marie zie www.kloostertuinen.nl
Maria is als 'moeder van de Heer' en als vrouw voor velen een toevlucht in gebed, een voorbeeld en troost. Het is dan ook niet verwonderlijk dat er veel planten zijn die op één of andere wijze aan haar herinneren. Zoveel zelfs dat er van een Maria-flora gesproken kan worden.

Mariakleuren
- wit (zuiver); madelief , margriet
- blauw (hemelse koningin): korenbloem, maarts viooltje (geur!), vergeet-mij-nietje

Symboliek / betekenis / legende
Veel planten behoren tot de Mariaflora vanwege de betekenis of een legende die met haar verbonden is
- Akelei: ootmoed /Geest (vorm van de bloem die op een duifje lijkt)
- Anjer: liefde en pijn (enkelvoudige bloem lijkt op een nagel / spijker en herinnert aan de kruisiging van Jezus)
- Cyclamen: verdriet, bloedend hart (donkere vlekken op het blad)
- Goudsbloem: licht/zon Openbaring 12,1-6
- Iris (zwaardlelie): verdriet en pijn
- Jasmijn (geur, wit): zuiverheid
- Kamille (geneeskrachtig): heil
- Korenbloem (hemelsblauw): koren verwijst naar Jezus, graankorrel / brood
- Lelie: zuiverheid Hooglied 1,2
- Lelietje van dalen (vorm): tranen van Maria volgens een legende
- Longkruid (witte vlekken op het blad): moedermelk
- Mariadistel: pijn: witte vlekken op het blad: moedermelk
- Roos: roos zonder doornen (zonder kwaad)

(Volks)namen
- Mariahartje - springzaad. De latijnse naam Impatiens noli tangere verwijst naar Jezus die tegen Maria in de tuin van de opstanding zegt: noli me tangere - houd me niet langer vast
- Maria's tranen - gebroken hartje (Dicentra spectabilis)
- O.L.V. handschoen - vingerhoedskruid (Digitalis purpurea)
- O.L.V hemdeke - haagwinde (Calystega sepium)
- O.L.V. mantel (Alchemilla vulgaris)
- O.L.V. bedstro (Galium verum)

terug

Heiligentuin

Een naam
die verwijst
naar heiligen
die hemel op
op aarde brachten,
mensen bevrijdden
en genazen.
Herinnering
bloeit in bloemen op.

Voorbeeld: Megen (Noord-Brabant) zie www.kloostertuinen.nl

Veel mensen hebben door hun levenswijze zoveel indruk gemaakt op gelovigen, dat zij reeds tijdens hun leven als heilig - dichtbij God levend- beschouwd werden. Om de herinnering aan hen te bewaren werd hun sterfdag vaak een feestdag.
Tot heiligen, mensen uit het volk, bid je makkelijker dan tot de Allerhoogste, de Enige.
Afhankelijk van hun leven en de wonderen die zij verrichtten, wordt een aantal heiligen als beschermheiligen aangeroepen door een bepaalde (beroeps)groep.
Sommige planten roepen herinneringen aan heiligen op. Soms omdat ze bloeien rond de feestdag van die heilige of omdat ze heilzaam werkten bij kwalen die de heilige genas.
U kunt een eigen heiligenhof samenstellen door uit te gaan van de personen die voor de lokale kerk of de gelovigen van belang zijn.
Voor namen van (heilige) personen die ook in de bijbel voorkomen, zie Gedachtenistuin.

- Agnes - Sint-Aneeskruid, nieskruid (Helleborus foetidus)
- Antoniuskruid (Antonius abt) - helmkruid (Scrophulkaria sp.)
- Barbarakruid (Barbarea vulgaris)
- Benedictuskruid - nagelkruid (Geum sp.) en de gezegende distel (Cnicus beneditus)
- Brigid (St. Brigid van Kildare) - sneeuwklokje (Galanthus officinalis)
- Catharina (van Siena) - Katrienkes ( pinksterbloem (Cardamine pratensisi)
- Catharina van Alexandrië) - Katrienewiel: koekoeksbloem (Lychnis flos-cuculi)
- Christioffelkruid (Actae spicata)
- Dorothea - rozen
- Gerardskruid - zevenblad (Aegopodium podagraria)
- Joriskruid - valeriaan (Valeriana officinalis)
- Luciaans wondkruid - Arnica (Arnica sp.)
- Nicolaas - Sinterklaasbloemen, muskuskaasjeskruid (Malva moschata)
- Robertskruid (Robert van Citeaux) (Geranium robertinum)
- Servaasbloemen - Sering (Syringa sp.)
- Veronica Ereprijs (Veronica chamaedrys)
- Willibrord - Wilpersbloemkes - Asters (Aster sp.)

terug

Sybmbolentuin

Mij spreekt de blomme eeen tale,
mij is het kruid beleefd,
mij groet het altemale,
dat God geschapen heeft.
(Guido Gezelle)

Voorbeelden: Megen (Noord-Brabant) zie www.kloostertuinen.nl, Wassenaar (Zuid-Holland)

Veel bloemen en planten hebben in de Middeleeuwen een symbolische betekenis gekregen. Men las als het ware de bijbelse verhalen terug in de natuur. Op schilderijen met religieuze voorstellingen werden vaak bloemen geschilderd met een speciale betekenis (zie www.kerktuinnbpwassenaar.nl en het boek Bloemen geven zin). Hun symbolische betekenis kan van land tot land verschillen. Wij beperken ons hier tot de christelijke traditie in Europa en op planten die in de tuin aangeplant kunnen worden. Zie ook: Liturgietuin en Mariatuin

Bloemen
- Akelei: ootmoed, Heilige Geest (in de bloemvorm is een duif herkenbaar)
- Anjer: lijden, het onderste deel van de bloem versmalt, waardoor de bloemen op spijkers lijken waarmee Jezus aan het kruis is geslagen
- Distel: lijden
- Gras: vergankelijkheid
- Hyacint: door de goede geur soms een verwijzing naar Jezus
- Iris: Drie-ene God, verbinding tussen hemel en aarde
- Kalebas: verrijzenis
- Korenbloem: trouw
- Lelie: zuiverheid, puurheid
- Mosterd: groeikracht Koninkrijk Gods
- Narcis: egoïsme, maar in de christelijke traditie een verwijzing naar de overwinning daarvan en de goddelijke liefde.
- Passiebloem: lijden. De stampers lijken op de nagels en de vijf meeldraden op de hamers zoals bij de kruisiging van Jezus gebruikt werd. Het getal vijf verwijst naar de vijf wonden van Jezus. De bloemkroon heeft de gelijkenis met de doornenkroon.
- Roos: liefde
- Viool: deemoed
- Zonnebloem: geloof, de bloem richt zich naar het licht.

terug

Liturgietuin

Kerstroos,
een geboorte in de winternacht.
Paastrompetten klinken,
Hallelujabloempjes
zingen zacht.
Pinksterbloemen
zijn de Geest ver vooruit.
Rode vruchten
van liefde
maken in de herfst
gedenken zoet.

Voorbeelden: Amersfoort (Utrecht), Zelhem- Lambertikerk (Gelderland), Badhoevedorp, Megen (Brabant- zie www.kloostertuinen.nl)

De kerk heeft haar eigen liturgische kalender die begint bij de eerste zondag van advent. Deze liturgische kalender kent eigen seizoenen: advent, kerst, veertigdagentijd, pasen en pinksteren, de groene zomer en de herfst met de dankdagen voor het gewas, Allerzielen en Allerheiligen. Het zijn perioden van vasten, bezinning en feesten, elk met een eigen kleur en karakter.
Allerlei planten zijn door hun naam of andere kenmerken met het liturgische jaar verbonden. Zo is het mogelijk om aan de hand van de verwijzende betekenis van de planten en / of aan de hand van de liturgische kleuren een border te maken die het kerkelijk jaar in grote lijnen volgt. Ook is het mogelijk om bijvoorbeeld vier (kleur)vakken te maken rond de seizoenen:
Winter: Advent (paars) - Kerst (wit / rood) - Epifanie (wit) - Winter (groen) Lente: Veertigdagentijd (paars) - Pasen(wit) - paastijd (wit) Zomer: Pinksteren (rood) - Drievuldigheid (wit) - zomer (groen) Herfst: Oogst dankbaarheid (groen), Allerzielen/ Allerheiligen / gedachtenis (wit)

Advent / Kerst
Groenblijvende struiken:
- Thuja (levensboom), kerstboom, klimop
- kerstroos
- rode kornoelje
- hulst
- lievevrouwebedstro

Veertigdagentijd
- vastenroos (Helleborus sp.)
- viooltjes
- Viola labrador heeft donkerpaarsachtig blad, de kleur van de Veertigdagentijd
- kruisdistels
- rode anemonen: rood geworden door druppels bloed bij het kruis
- brem: verwijst naar Elia die onder een bremstruik sliep voordat hij 40 dagen de woestijn in trok
- buxus
- judaspenning
- judasboom
- mierikswortel: een bitter, scherp kruid, voor de joden een herinnering aan de uittocht uit Egypte
- treurboom

Pasen / paastijd
- magnolia (paasboom in Vlaanderen)
- sleedoorn: de takken zouden, tegen de wil de struik, zijn gebruikt voor de doornenkroon. Als bewijs van zijn onschuld bloeit hij sinds de kruisiging wit.
- steenbreek en muurbloem: beide verwijzen naar leven door de dood (stenen) heen.
- Narcissen (paaslelies in de volksmond)
- klaverzuring (Oxalis acetosella), volksnaam hallelujabloem, bloeit als het halleluja na pasen weer in de kerk klinkt
- primula's: paasbloemen
- wildemanskruid: paasbloem in de volksmond

Pinksteren
Rode bloemen zoals:
- roos
- kooltjevuur (Adonis flammea)
- brandende liefde (Lychnis chalcedonia)
- engelwortel (in de volksmond heilige geestwortel)
- pioenrozen

Drievuldigheid
Drietallige bloemen en bladeren:
- aardbei (+ rode vruchten)
- klaver
- iris (drie bloembladen naar de hemel gericht, drie naar de aarde)
- driekleurig viooltje

Zomer
Sint Jan (24 juni)
- Sint-janskruid (Hypericum peforatum), aangevuld met allerlei planten die volgens de traditie in Sint Janskransen worden gebruik zoals margriet (Leucanthemum vulgare), echte kamille (Chamomilla recutita) en leverkruid (Eupatorium)

Maria Hemelvaart (15 augustus)
- boerenwormkruid (wordt in een aantal katholieke kerken gezegend en daarna thuis opgehangen)
Balsemkruiden (volgens een legende bleven er zeven blasemkruiden in haar graf achter):
- lavendel
- marjolein
- hysop
- citroenmelisse
- basilicum
- rozemarijn
- tijm

Herfst
- asters (worden wel in de volksmond allerheiligenbloemen genoemd)
- hemelsleutel (Sedum telephinum, maar ook Sedum spectabile wordt zo genoemd)
- muurpeper (Sedum acre) - eeuwig leven
- siergrassen (vergankelijkheid)
- klimop: altijd groen

Witte kleuren (Openbaringen 7,13-14):
- sneeuwbes
- zilverkaars
- herfstanemoon

terug

Gedachtenistuin

Anderen
gingen voor,
leven door
in verhalen.
De Geest herleeft
in hun namen.

Voorbeeld: Amersfoort (provincie Utrecht), Soest (provincie Utrecht), Badhoevedorp (Noord-Holland)

De kerktuin was vroeger het kerkhof. Sommige oude kerken hebben nog steeds die functie. Maar bij veel kerken is het kerkhof verplaatst naar de begraafplaats. De afstand van huis naar die begraafplaats kan groot zijn. In de kerk is vaak een gedachtenishoek geschapen met kruisjes die herinneren aan de overleden parochianen of gemeenteleden. In de tuin kan ook een dergelijke plaats gecreëerd worden om stil te staan bij overledenen of gebeurtenissen in de wijk. Stilstaan bij zinloos geweld, bij een catastrofe, een ongeluk. Een gedachtenistuin kan men maken door een bepaalde vormgeving met een klein monument of door de plantkeuze.
Bijvoorbeeld:
- Een treurwilg of treurbeuk met daaronder stenen met daarop de naam van een persoon of een gedachtenis.
- Stenen met Sempervivum (vertaald: altijd leven) centraal.
- Cirkel met witte stenen centraal en daaromheen ruimte voor planten die verbonden zijn met speciale mensen.
- Cirkel met witte of rode rozen centraal.
- Maak een toegang tot dit gedachteniscentrum door vier rozenpoortjes die vanuit de vier windstreken tot dit centrum leiden. Zorg voor bankjes en een plek waar mensen een steen(tje) kunnen leggen of een lichtje ontsteken.

Bijbelse namen
Mensen kunnen ook herdacht worden aan de hand van een plant die verbonden is met hun naam.
Er zijn veel planten die een (volks)naam van een persoon dragen. Hier worden alleen planten genoemd die in een kerktuin bruikbaar zijn. Voor meer voorbeelden zie Geheimen uit de kloostertuin.
- Aäron
    Aronskelk (Arum maculatum)
    Aronsstaf / Koningskaars (Verbascum thapsus)
- Adam en Eva - witte dovenetel (Lamium album)
- Anna - Sint-annabloem- margriet (Leucanthemum vulgare)
- Cornelisroos -pioenroos (Paeonia sp. ) Handelingen 10
- David
    Tranen van David - sneeuwbes (Symphoricarpa albus)
    Davidskoorn - gerst (Hordeum vulgare)
- Jakob - stamvader uit het oude testament
    Jacobsladder (Polemonum caerulum)
- Jakob - apostel
    Jakobskruiskruid (Senecio jacobea)
    Sint - jakobslelie (Lilium narcissus jacobeus)
    Sint Jakobsstaf - rapunzelklokje (Campanula rapunculus)
- Jezus / Christus
    Wilde christusogen - avondkoekoeksbloem (Melandrium album)
    Voor vele andere planten zie Geheimen uit de kloostertuin pg.116.
- Jobs tranen (Briza media)
- Johannes de Doper
    Sint -janskruid (Hypericum perforatum)
    Voor vele andere planten met een verwijzing naar Johannes zie Geheimen uit de kloostertuin pg. 116)
- Jozef bloemen - gele morgenster (Tragopogon pratensis)
- Judasbeurs - vingerhoedskruid (Digitalis purpurea)
- Lazaruserwtjes - lathyrus
- Maria: zie bij Mariatuin
- Michaëlsaster -aster
- Mozes in het biezen mandje - eendagsbloem (Tradescantia andersonianan)
- Petrus: sleutelbloem Primula sp. (Peterssleutel)
- Salomonszegel (Polygonatum multiflorum)
- Stefanus:Stevenskruid - heksenkruid (Circaea)

terug